«V for Vendetta»: Ωδή στο επανασταστικό μανιφέστο του Άλαν Μουρ

Ο Άλαν Μουρ ξεκίνησε να γράφει το «V for Vendetta» (μαζί με τον Ντέιβιντ Λόιντ στο σχέδιο) το 1981 και το ολοκλήρωσε το 1988 έπειτα από 31 τεύχη. Ολόκληρη η ιστορία διεξάγεται στα μέσα των (μελλοντικών την εποχή που εκδιδόταν η ιστορία) 90s, όταν ένας πυρηνικός πόλεμος έχει γίνει η αιτία για την καταστροφή του μεγαλύτερου μέρους του πλανήτη και της εξαφάνισης των περισσότερων ανθρώπων. Μέσα σε αυτή την εφιαλτική συνθήκη ασύλληπτης φτώχειας και ανασφάλειας, ένα ανοιχτά ναζιστικό καθεστώς αναδύεται στην Αγγλία. Κάτω από το ιδεολόγημα πως ο λαός της Βρετανίας αποτελεί την «κυρίαρχη φυλή», όλες οι μειονότητες εξοντώνονται βάρβαρα, η ευημερία των πολιτών δίνει συναίνεση στην εδραίωση ενός καταπιεστικού συστήματος απόλυτου ελέγχου και αστυνομοκρατίας, η Αγγλία -έτσι όπως την περιγράφει ο Άλαν Μουρ- μοιάζει ανατριχιαστικά με την ναζιστική Γερμανία.

Σε αυτό το κοινωνικό πλαίσιο κάνει την εμφάνισή του ο πιο ιδιότυπος υπερήρωας που έχει εμφανιστεί ποτέ στο υπερηρωικό genre (όσο απλοϊκό και αν είναι να καταταχθεί σε αυτό το είδος το «V for Vendetta»): ένας μυστηριώδης άνδρας που φοράει μια μάσκα με το πρόσωπο του καθολικού συνωμότη Γκάι Φοκς, σκοτώνει ένα προς ένα όλα τα κομβικά στελέχη τoυ καθεστώτος και μιλάει με αναφορές από τη κλασική λογοτεχνία, έρχεται να διαταράξει την εύρυθμη λειτουργία του συστήματος. Το καθεστώς τον ορίζει ως τρομοκράτη αλλά ο λαός τον αντιλαμβάνεται ως επαναστάτη και από τη στιγμή που κάνει την εμφάνισή του, τίποτα δεν είναι ίδιο μέσα στην κοινωνία της Αγγλίας.

Λίγα χρόνια μετά την ολοκλήρωση του «V for Vendetta», ο Άλαν Μουρ είχε πει σε μια συνέντευξή του πως διαβάζοντας την αρχή της ιστορίας του αντιλαμβάνεται πόσο αφελής πολιτικά υπήρξε κάποτε. «Πλέον πιστεύω πως δεν χρειάζεται να γίνει κάτι τόσο μελοδραματικό όσο ένας πυρηνικός πόλεμος για να επανέλθει ο ναζισμός ως πολιτικό καθεστώς. Οι συνθήκες για κάτι τέτοιο μπορεί να διαμορφωθούν μέσω πιο απλοϊκών καταστάσεων», έλεγε ο Άλαν Μουρ στις αρχές των 90s και έχοντας πρώτα ζήσει μια δεκαετία θατσερισμού στην Βρετανία. Και πράγματι, αυτό είναι το πραγματικά υπέροχο με το «V for Vendetta»: πέρα και έξω από το εξαιρετικό σενάριό του και τον καταπληκτικό συνδυασμό ανάμεσα στο υπερηρωικό είδος, το νουάρ και το new wave sci fi, βλέπουμε πως ωριμάζει τεύχος με το τεύχος, ουσιαστικά κεφάλαιο με το κεφάλαιο, η πολιτική οπτική του Άλαν Μουρ για να καταλήξει εν τέλει αυτή του η δημιουργία να είναι ένα αληθινό αναρχικό μανιφέστο. Και μάλιστα, με πέρα για πέρα ουσιαστικούς όρους και όχι απλά θεαματικούς.

Ο Μουρ βέβαια είναι εξαρχής αποφασισμένος να αποθεώσει την αναρχία μέσα από τη συγκεκριμένη ιστορία του. Ορίζει το καθεστώς που περιγράφει ως ανοιχτά ναζιστικό -και όχι απλά αυταρχικό ή ολοκληρωτικό- και συνδέει το εναλλακτικό γράψιμο της ιστορίας από μεριάς του με τις αληθινές καταβολές του ναζισμού: πανεύκολα πείθεσαι πως οι τύποι που κυβερνούν εδώ είναι πολιτικοί απόγονοι του Χίτλερ. Και για τον Άλαν Μουρ είναι ξεκάθαρο από τις πρώτες μόλις σελίδες πως είναι το πρόταγμα του αναρχισμού που αποτελεί το αποτελεσματικότερο αντίδοτο στην ναζιστική λαίλαπα: ο βασικός φορέας του μηνύματός του άλλωστε, δηλαδή ο V, προβαίνει σε ρητορικές που δεν αμφισβητούν απλά τη ναζιστική ιδεολογία αλλά και την ταξική κοινωνία ευρύτερα. Το σημείο του «διαλόγου» του με το άγαλμα της Δικαιοσύνης και η αντιπαραβολή της Αναρχίας στην έννοια της τελευταίας είναι το πιο ενδεικτικό σημείο: ο Μουρ είναι ξεκάθαρος πως ο πόλεμος ενάντια στον ναζισμό οφείλει να είναι μια επανάσταση ενάντια στον καπιταλισμό και όχι η υπεράσπιση των δημοκρατικών πτυχών του τελευταίου.

Θα έλεγε κανείς πως είναι αυτή ακριβώς η πεποίθηση που ορίζει τον Άλαν Μουρ ως θιασώτη του αναρχισμού και μάλιστα σε μια συνθήκη -αυτή της ηγεμονίας της Μάργκαρετ Θάτσερ- που η εναντίωση στον αυταρχισμό μοιάζει να συσπειρώνει όχι μόνο το επαναστατικό ρεύμα της κοινωνίας αλλά και μια διαταξική δημοκρατική ενότητα – εκτός από τον ναζισμό (και κάθε μορφή αυταρχισμού), ο Μουρ τα βάζει και με αυτή την τελευταία. Το «V for Vendetta» με άλλα λόγια λειτουργεί αρχικά ως μια πολιτική αλληγορία που απαντάει σε μια συζήτηση της εποχής του και ως εκ τούτου ως μια αλληγορία επίκαιρη (που προφανώς σε παρόμοιες εποχές αυταρχοποίησης γίνεται εκ νέου επίκαιρη) και όχι ως ένα διαχρονικό πολιτικό σχόλιο για την εξουσία και την αντίθεση απέναντι σε αυτή. Σταδιακά ωστόσο καταλήγει να είναι ακριβώς αυτό και αυτός είναι ο λόγος που είναι μια τόσο σημαντική δημιουργία.

Ταυτόχρονα, μέσα από την στέρεη πολιτική υπόσταση που αποκτά σταδιακά το «V for Vendetta», παραβιάζονται και αποδομούνται οι βασικοί κανόνες των υπερηρωικών ιστοριών (το έκανε και στο «Watchmen» αυτό ο Μουρ αλλά από άλλη σκοπιά). Αν και η αληθινή ταυτότητα του V αποτελεί αρχικά ένα βασικό διακύβευμα του σεναρίου, πολύ σύντομα η αναγκαιότητα να γίνει γνωστό το πρόσωπό του σχετικοποιείται διότι στην πραγματικότητα, σχετικοποιείται η ίδια η ανθρώπινη υπόσταση του βασικού χαρακτήρα. Όσο η ιστορία εξελίσσεται ο V γίνεται όλο και περισσότερο η προσωποποίηση μιας ιδέας, μια συμβολική παρουσία. Δεν είναι ο τυπικός υπερήρωας – εκδικητής αλλά ούτε και μια εναλλακτική εκδοχή πολιτικού ηγέτη, ταυτότητες που άλλωστε είναι εγγενώς αντιθετικές ως προς την αναρχική θεώρηση. Ο V μοιάζει μια φιγούρα εμπνευσμένη από την διάσημη φράση του κομμουνιστικού μανιφέστο για «το φάντασμα του κομμουνισμού που πλανιέται πάνω από την Ευρώπη»: είναι περισσότερο το φάντασμα μιας ιδέας, μιας ιδέας που εξαπλώνεται σε όλη την πόλη και «προσβάλλει» τα μυαλά των υπηκόων της, και λιγότερο ένα πρόσωπο. Υπό μια έννοια, ο V είναι ο τέλειος αντι-υπερήρωας.

Ο Άλαν Μουρ επίσης δεν αντιλαμβάνεται την κοινωνία μέσα από το απρόσωπο πρίσμα του (εκάστοτε) σκοπού, δεν την βλέπει ως μια μάζα ανθρώπων που απλά διαμορφώνει συνθήκες ηγεμονίας για μια πολιτική αντίληψη (επαναστατική ή αντεπαναστατική, δεν έχει σημασία) αλλά ως ένα σύνολο ατομικών πορειών. Δεν πιστεύει πως το ατομικό (πρέπει να) χάνεται μέσα στο συλλογικό ή/και το κοινωνικό αλλά πως αποτελεί βασικό συστατικό στοιχείο αυτών των τελευταίων. Ξέρει πως η υποταγή της ατομικότητας σε μια συλλογική συνθήκη γεννάει ολοκληρωτισμούς, έχει «πιάσει» με άλλα λόγια μια βασική συμβολή του αναρχισμού στην επαναστατική θεωρία (και ας καταγγέλλεται η τελευταία ως «μικροαστική» από άλλα ρεύματα). Αυτός είναι και ο λόγος που δίνει τεράστια βαρύτητα στην ατομική έκφανση της καταπίεσης. «Σκύβει» πάνω από τα άτομα που συναποτελούν την κοινωνία που έχει στήσει, εμβαθύνει στις καθημερινές εξουσίες και καταπιέσεις που τους ασκούνται και φτιάχνει ένα σε μεγάλο βαθμό σπονδυλωτό αφήγημα από επιμέρους ιστορίες: πλάι στην κεντρική υπόθεση του «V for Vendetta», ο Άλαν Μουρ δομεί μικρές ιστορίες που συναποτελούν το τι σημαίνει το βίωμα της καταπίεσης. Τονίζει έτσι στον αναγνώστη αφενός πως η εξουσία δεν είναι αφηρημένα καταπιεστική αλλά εξατομικεύεται και ως εκ τούτου διακατέχεται από μια περιπλοκότητα και αφετέρου πως η απελευθέρωση είναι μια δύσκολη διαδικασία αλλά αφορά το σύνολο της κοινωνίας: δεν μπορεί να υπάρξει ατομική ελευθερία σε έναν κόσμο συνολικά ανελεύθερο.

Το «V for Vendetta» έγινε ευρύτερα γνωστό το 2006 όταν μεταφέρθηκε στο σινεμά υπό τις οδηγίες των αδερφών Γουατσόφσκι. Η μάσκα του V έγινε επαναστατική μόδα σε όλο τον πλανήτη και σήμα κατατεθέν μιας σειράς κινημάτων. Η 5η Νοέμβρη δε (η ημερομηνία δηλαδή που ο Γκάι Φοκς επιχείρησε να ανατινάξει το βρετανικό κοινοβούλιο το 1605) αποτελεί τη άτυπη ημερομηνία τίμησης της επαναστατικής/υπερηρωικής ιστορίας του V. Και μπορεί η (αξιόλογη κατά τα άλλα) ταινία να είναι μάλλον επιδερμική ως προς τη βαθιά ουσία του έργου του Άλαν Μουρ και να μην αποτελεί καν την περίληψη του τελευταίου αλλά τουλάχιστον υπήρξε η αφορμή για να γίνει ευρύτερα γνωστή μια από τις πιο επαναστατικές δημιουργίες στην ιστορία των κόμιξ. Και κάθε 5η Νοέμβρη πάντα κάτι θα μας πιάνει και θα το τιμάμε…

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here