«The handmaid’s tale»: Η σημασία των χρωμάτων (κι ένα χαμένο Νόμπελ)

0

«Τώρα είμαι ξύπνια στην πραγματικότητα. Είχα μαύρα μεσάνυχτα πριν. Κάπως έτσι το αφήσαμε να συμβεί. Όταν σφάγιασαν το Κογκρέσο δεν ξυπνήσαμε. Όταν κατηγόρησαν τους τρομοκράτες και ανέστειλαν το Σύνταγμα… ούτε και τότε ξυπνήσαμε. Είπαν ότι θα είναι προσωρινό. Τίποτα δεν αλλάζει στιγμιαία. Σε μία σταδιακά θερμαινόμενη μπανιέρα θα πέθαινες πριν το καταλάβεις

Όταν ξεκίνησε η σειρά, δεν είχα διαβάσει το βιβλίο. Θυμάμαι, λοιπόν, ότι είχα διαβάσει κάποιες γενικές περιγραφές αλλά πραγματικά δεν είχα ιδέα τι με περίμενε! Κάτι που «πρέπει» να ξέρετε για εμένα είναι ότι δεν πίνω. Δεν μου αρέσει το αλκοόλ! Μόνο στη μαγειρική το χρησιμοποιώ, ομολογουμένως, πολύ πετυχημένα! Κάθομαι κι εγώ, το καημένο, να δω τότε το πρώτο επεισόδιο… τελειώνει το επεισόδιο… και είμαι σοκαρισμένη. Εντελώς. Και σκέφτομαι «Γιατί να μην πίνω, να κατέβαζα τώρα δύο ουισκάκια μονοκοπανιά;» Τόσο πολύ επηρεάστηκα!

Αν δεν έχετε διαβάσει το βιβλίο, διαβάστε το!

Αν δεν έχετε δει τη σειρά, δείτε τη!

Αν σας αρέσουν τα audiobooks, ακούστε τη νέα έκδοση όπου το βιβλίο αναγιγνώσκεται από την πρωταγωνίστρια της σειράς, Elisabeth Moss!

Η σειρά The Handmaid’s Tale (Η Ιστορία της Θεραπαίνιδας) βασίζεται στο ομώνυμο βιβλίο της καναδής συγγραφέως Margaret Atwood. Γράφτηκε το 1985, στο αποκορύφωμα του δεύτερου κύματος του φεμινισμού.

Η ιστορία διαδραματίζεται στη Νέα Αγγλία (New England), σε μια περίοδο που μεγάλο μέρος των ΗΠΑ βρίσκεται κάτω από την εξουσία ενός απολυταρχικού, πατριαρχικού, θεοκρατικού καθεστώτος με την ονομασία Δημοκρατία της Γαλαάδ (Republic of Gilead). Ο κεντρικός χαρακτήρας είναι η Offred (of + Fred | Τουφρέντ – του + Φρεντ) η οποία ανήκει στην κατηγορία των γυναικών που ονομάζονται «Θεραπαίνιδες».

“Fun” fact! Η Atwood πρόσεξε πολύ, και στο βιβλίο αλλά και στη σειρά (καθώς συνεργάζεται με το HBO), να χρησιμοποιήσει μόνο πρακτικές (πολιτικές, βασανιστήρια κλπ.) που έχουν ήδη γίνει στο παρελθόν ή γίνονται σήμερα. Τίποτα δεν είναι φανταστικό.

Η σειρά, όπως και το βιβλίο, εξερευνά την υποδούλωση των γυναικών σε μια πατριαρχική κοινωνία και τα διάφορα μέσα που χρησιμοποιούν αυτές σε μια προσπάθεια αντίστασης και διεκδίκησης της ατομικότητας και της ανεξαρτησίας τους.

Στο παρόν άρθρο, λοιπόν, θα δούμε τις κατηγορίες / ρόλους των γυναικών σε αυτό το καθεστώς και τους συμβολισμούς πίσω από τα χρώματα που επέλεξε η εξουσία γι’αυτές μέσα από τα καταπληκτικά κοστούμια που δημιούργησε η Ane Crabtree.

1. Σύζυγοι (Wives)

Οι Σύζυγοι στέκονται στο πλευρό των ανδρών που είναι υψηλά ιστάμενοι στην ιεραρχία ως Διοικητές. Είναι, σε μεγάλο βαθμό, γυναίκες που δεν μπορούν να κάνουν παιδιά και η κοινωνία περιμένει από αυτές να αυξήσουν τον πληθυσμό της Γαλαάδ με τη «βοήθεια» της Θεραπαίνιδας που έχει ανατεθεί στην κάθε μία. Η στειρότητά τους δεν είναι πάντα επιβεβαιωμένη, καθώς στην κοινωνία της Γαλαάδ οι άνδρες «δεν είναι στείροι».

Όλα τους τα υπάρχοντα ανήκουν στους συζύγους τους. Είναι κατώτερες λόγω φύλου. Δεν έχουν καμία άλλη θέση στην κοινωνία παρά μόνο ως σύζυγοι, μητέρες, κυρίες του σπιτιού.

Το μπλε (στη σειρά τείνει περισσότερο στο γαλαζοπράσινο [teal]) είναι το χρώμα της ηρεμίας, της αγνότητας, της σταθερότητας, της αφοσίωσης, της αποστασιοποίησης και της κατάθλιψης. Είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με το στοιχείο του νερού. Επίσης, είναι το χρώμα στο οποίο βλέπουμε πιο συχνά ντυμένη την Παναγία. Εδώ λοιπόν βλέπουμε άμεσα τη διαιώνιση του στερεοτύπου Madonna / Whore complex (σύνδρομο Παναγίας / Πόρνης) κατά το οποίο ο άνδρας χάνει τη σεξουαλική του διάθεση και διέγερση μέσα στη σχέση του (μια σχέση που χαρακτηρίζεται από αληθινή αγάπη, συντροφικότητα, αφοσίωση, φροντίδα και οικειότητα) και «βλέπει» τη γυναίκα του ως «Μαντόνα» (Παναγία), δηλαδή, ως μια γυναίκα που εκτιμά βαθιά, ως μία φιγούρα της Παναγίας που δεν επιτρέπεται να γίνεται αντικείμενο του πόθου. Από την άλλη πλευρά του δίπολου αυτού, ο άνδρας, προκειμένου να ικανοποιήσει τις ερωτικές του επιθυμίες, θα αναζητήσει το σεξ σε μια γυναίκα για την οποία δεν πρόκειται να αναπτύξει αισθήματα, καθώς την έχει κατατάξει στην πλευρά της «Πόρνης», την οποία υποτιμά. Ως «Παναγίες» έχουν τον «ύψιστο ρόλο» της μητρότητας. Αλλά είναι αγνές μητέρες, εφόσον, σαν την Παναγία, δεν συνέλαβαν τα παιδιά τους δια της κλασικής μεθόδου.

Το μπλε όμως είναι και χρώμα που συμβολίζει ανώτερο κοινωνικό στάτους, μιας και χρησιμοποιούνταν πολύ από βασιλείς. Ανήκει επίσης στην κατηγορία των ψυχρών χρωμάτων, συμβολίζοντας έτσι πόσο ψυχρή είναι η συμπεριφορά τους απέναντι στις Θεραπαίνιδες (κυρίως αλλά όχι αποκλειστικά).

Στη σειρά, η Crabtree έπαιξε με το χρώμα χρησιμοποιώντας πιο βαθύ ή σκούρο τόνο για τις Συζύγους που ήταν πιο «ισχυρές».

Είναι οι μόνες γυναίκες που μπορούν να έχουν ακάλυπτα τα μαλλιά τους.

2. Θεραπαίνιδες (Handmaids)

Οι Θεραπαίνιδες είναι γόνιμες γυναίκες που το καθεστώς αναθέτει στα σπίτια της ελίτ. Είναι καθήκον τους να υπόκεινται «τελετουργικό» βιασμό (βάσει των γραφών), να κάνουν παιδί για την οικογένεια που υπηρετούν και μετά να πηγαίνουν σε άλλο σπίτι για να κάνουν άλλο παιδί, και ούτω καθ’εξής, μέχρι να μην μπορούν να κάνουν, πια, παιδιά.

Δεν έχουν καμία ταυτότητα. Ούτε καν όνομα. Παίρνουν το όνομα του εκάστοτε Διοικητή που υπηρετούν, κάτι που δείχνει ακόμα περισσότερο το ότι θεωρούνται περιουσιακά στοιχεία. Κατά τα πιστεύω της Γαλαάδ, αυτές οι γυναίκες ήταν «εκπεσούσες», αμαρτωλές, και με αυτόν τον τρόπο εξιλεώνονταν.

Το κόκκινο χρώμα είναι σύμβολο των δυνατών συναισθημάτων όπως είναι το πάθος, ο ενθουσιασμός, ο κίνδυνος και η επιθετικότητα. Ταυτόχρονα, είναι το χρώμα του αίματος (προφανώς συμπεριλαμβανομένης της έμμηνου ρήσης) και της ζωής, που εδώ μεταφράζεται στην οπτική των Θεραπαινιδών ως κινούμενες μηχανές αναπαραγωγής. Κινούμενες μήτρες.

Θεωρείται όμως και αισθησιακό χρώμα. Τα ρούχα που φοράνε οι Θεραπαίνιδες είναι κόκκινα και καλύπτουν όλο το σώμα. Η «ζώνη» που βρίσκεται στη μέση αναδεικνύει την ύπαρξη ή μη του επιθυμητού αποτελέσματος… της εγκυμοσύνης. Το κόκκινο είναι το χρώμα του πάθους αλλά οι Θεραπαίνιδες υποτίθεται ότι δεν πρέπει να νιώθουν πάθος. Λογοτεχνικά, μας θυμίζει το Άλικο Γράμμα που φορούσαν οι μοιχαλίδες γυναίκες στο ομώνυμο βιβλίο. Οι Θεραπαίνιδες βιάζονται από τους Διοικητές, οι οποίοι είναι παντρεμένοι, διαπράττοντας έτσι μοιχεία. Άρα τα ρούχα τους συμβολίζουν και την αμαρτία της θέσης τους. Είναι επίσης ειρωνικό το ότι, ενώ είναι το χρώμα του πάθους, εφόσον οι Θεραπαίνιδες βιάζονται, δεν υπάρχει καμία σεξουαλική ευχαρίστηση (πάθος) οπότε εδώ το κόκκινο έρχεται να συμβολίσει τη βία και τον θάνατο.

Δεν μπορούμε να αγνοήσουμε, δε, το γεγονός ότι το κόκκινο χρώμα είναι τόσο έντονο που είναι σχεδόν αδύνατο μια Θεραπαίνιδα να καταφέρει να κρυφτεί ή να ξεφύγει, καθιστώντας το ως μία ακόμα φυλακή.

Το μόνο που ξεχωρίζει, χρωματικά, στις Θεραπαίνιδες, είναι τα bonnets (καπέλα, σκουφάκια) που φοράνε στο κεφάλι. Θυμίζουν λίγο τον κώνο που βάζουμε στα ζώα για να μην πειράξουν χειρουργικές τομές. Δεν επιτρέπουν στον κόσμο να δει το πρόσωπό τους αλλά δεν μπορούν και οι ίδιες να δουν τον κόσμο. Δυσχεραίνουν την επικοινωνία μεταξύ των ίδιων των Θεραπαινιδών και έτσι εντείνουν τη συναισθηματική και πρακτική απομόνωση. Γίνονται επέκταση του «κελιού» στο οποίο ζουν.

Δεδομένου ότι είναι το πιο έντονο χρώμα στο βιβλίο και στη σειρά, είναι εύκολο να δούμε ότι, για τη Γαλαάδ, το πιο ελκυστικό πράγμα, αυτό που πρέπει όλες και όλοι να ποθούμε, είναι η γονιμότητα (και, κατ’επέκταση, η τεκνοποίηση.)

3. Θείες (Aunts)

Οι Θείες είναι οι γυναίκες που βρίσκονται πιο ψηλά στην ιεραρχία της Γαλαάδ. Είναι εκπαιδεύτριες, συνοδοί «προστάτιδες» και επιβολείς τάξης των γυναικών, συμπεριλαμβανομένων των Θεραπαινιδών, των Άγυνων, των Μαρθών κλπ.

Ασχολούνται ιδιαίτερα με την εκπαίδευση, την πειθαρχία, την υγεία κλπ. των Θεραπαινιδών.

Είναι, συνήθως, γυναίκες που έχουν ξεπεράσει την αναπαραγωγική ηλικία και είναι πραγματικές πιστές του καθεστώτος. Δεδομένης της σημασίας του αντικειμένου τους, τούς επιτρέπεται κάτι που απαγορεύεται σε όλες τις υπόλοιπες γυναίκες. Το διάβασμα.

Οι Θείες φοράνε καφέ. Χρώμα άρρηκτα συνδεδεμένο με τη γη, το σπίτι και την άνεση, την αντοχή και την απλότητα ενώ, σε κάποιο βαθμό, συμβολίζει την αξιοπιστία. Συνήθως θεωρείται «βαρετό» χρώμα. Οι θείες, λοιπόν, εφόσον είναι αυτές που «καθοδηγούν» και εκπαιδεύουν τις Θεραπαίνιδες, φοράνε καφέ ρούχα για να αποπνέουν (λέμε τώρα) την αξιοπιστία που χρειάζεται στα μάτια τους. Το καφέ είναι επίσης μια λιγότερο έντονη και ξεθωριασμένη εκδοχή του κόκκινου. Καθόλου τυχαία επιλογή αφού οι Θείες προσπαθούν να «εξουδετερώσουν» τα πρότερα πιστεύω των Θεραπαινιδών και να τις προσηλυτίσουν (είτε με τον έναν, είτε με τον άλλον τρόπο) στα ιδεώδη της Γαλαάδ.

Αν κοιτάξουμε προσεκτικά το χρώμα στη σειρά, θα δούμε πως οι στολές τους δεν είναι καθαρό καφέ. Τείνουν προς το λαδί ή χακί, χρώμα που παραπέμπει στις βρετανικές στρατιωτικές στολές του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Με αυτόν τον τρόπο η Crabtree ήθελε να δείξει τη δύναμη που κατέχουν αυτές οι γυναίκες.

4. Μάρθες (Marthas)

Οι Μάρθες είναι ψηλότερα στην ιεραρχία από τις Θεραπαίνιδες και το καθεστώς τις αναθέτει στα σπίτια ως υπηρέτριες. Η χαμηλή κοινωνική τάξη τους, η έλλειψη ικανότητας αναπαραγωγής αλλά και η πίστη τους στο καθεστώς είναι αυτά που τις κάνουν ιδανικές γι’αυτήν τη θέση. Τα καθήκοντά τους είναι να μαγειρεύουν, να καθαρίζουν και να βοηθάνε στην ανατροφή των παιδιών.

Οι Μάρθες φοράνε πράσινο. Το χρώμα της φύσης, της νιότης, της καθαριότητας, αλλά και της ζήλειας. Είναι το παγκόσμιο χρώμα της οικολογίας και μέσα στους συμβολισμούς του περιλαμβάνονται η καλή τύχη και η υγεία. Οι Μάρθες φοράνε και αυτές ρούχα στα οποία το χρώμα είναι λιγότερο έντονο, σαν ξεθωριασμένο, όπως το χρώμα που παίρνουν τα φύλλα καθώς πεθαίνουν, κάτι που δηλώνει την «ανικανότητά» τους να τεκνοποιήσουν. Ως σύμβολο ζήλειας εκφράζει το ότι ζηλεύουν τις Θεραπαίνιδες που μπορούν να κάνουν παιδιά. Το χρώμα των ρούχων τους είναι τέτοιο που τις καθιστά σχεδόν αόρατες. Άχρωμες, άοσμες οντότητες που μπορούν να χαθούν στο κάδρο και να μην τις προσέξει κανείς.

5. Φτηνοσύζυγοι (Econowives)

Σύζυγοι των χαμηλότερων αξιωματούχων ή των φτωχών πολιτών του καθεστώτος. Τους επιτρέπεται να μείνουν με τον σύζυγο και τα παιδιά τους, αρκεί να απέχουν από αμαρτίες. Αν αμαρτήσουν οι ίδιες ή οι σύζυγοί τους, τότε το καθεστώς μπορεί να τις υποχρεώσει να γίνουν Θεραπαίνιδες. Από την άλλη, αν ο σύζυγός τους ανέβει στην ιεραρχία, τότε μπορεί οι ίδιες να γίνουν Σύζυγοι. Τα κορίτσια που μεγαλώνουν στο καθεστώς της Γαλαάδ, θα γίνουν είτε Σύζυγοι είτε Φτηνοσύζυγοι (όσο είναι γόνιμες και πιστές). Το καθεστώς απαιτεί να παντρεύονται στην ηλικία των 14-15.

Οι Φτηνοσύζυγοι δεν είναι ιδιαίτερα ανεπτυγμένοι χαρακτήρες στο βιβλίο, ενώ στη σειρά καταλήγουμε να επενδύουμε συναισθηματικά σε μία εξ αυτών.

Στο βιβλίο τα ρούχα τους περιλαμβάνουν κόκκινες, μπλε και πράσινες ρίγες διότι οι ίδιες πληρούν όλους τους ρόλους που συμβολίζουν αυτά τα χρώματα. Είναι οι ίδιες σύζυγοι. Όμως, αν δεν μπορούν να κάνουν παιδιά, οι άνδρες τους δεν δικαιούνται Θεραπαίνιδα και δεν έχουν Μάρθα στο σπίτι να κάνει τις δουλειές.

Στη σειρά έγινε η επιλογή να φοράνε ρούχα σε ανοιχτό / ξεθωριασμένο γκρι και, συνήθως, να καλύπτουν το κεφάλι με μαντήλι ή καπέλο. Ουσιαστικά απεικονίζουν την εργατική τάξη που περνάει απαρατήρητη από την ελίτ, όπως και οι Μάρθες.

6. Ιεζάβελ (Jezebels)

Όπως σε κάθε τέτοιο καθεστώς, η υποκρισία του πουριτανισμού είναι δεδομένη. Οι γυναίκες που αρνούνται να συμμορφωθούν με τις διδαχές της Γαλαάδ έχουν την επιλογή είτε να ζήσουν ως Ιεζάβελ είτε να πάνε να καθαρίζουν τοξικά απόβλητα στις Αποικίες. Οι Ιεζάβελ είναι εκδιδόμενες (αμισθί, προφανώς) σε οίκο ανοχής σε περιοχή της Γαλαάδ που έχουν πρόσβαση μόνο οι υψηλά ιστάμενοι άνδρες του καθεστώτος.

Δεν μπορούμε να πούμε ότι οι Ιεζάβελ φοράνε ό,τι θέλουν. Φοράνε ό,τι θεωρείται καλύτερο για να προσελκύσουν τους άνδρες που επισκέπτονται τον οίκο ανοχής. Από «τύπου εφηβικά» ρούχα μέχρι σκέτα σέξι εσώρουχα κλπ. Φοράνε μακιγιάζ, μπορούν να πιούν αλκοόλ και να πάρουνε ναρκωτικά και, φυσικά, δεν έχουν δικαίωμα να αρνηθούν οτιδήποτε τους ζητηθεί να κάνουν. Η ύπαρξή τους είναι ξεκάθαρα ως αντικείμενα του σεξ και των ορέξεων των ανδρών και αν αντισταθούν στέλνονται στις Αποικίες.

7. Άγυνες (Unwomen)

Οι κατώτερη θέση που μπορεί να έχει μια γυναίκα στη Γαλαάδ. Ουσιαστικά οι «δούλες» του καθεστώτος, με την έννοια της εργατικής εκμετάλλευσης. Γυναίκες που είναι στείρες, άγαμες, διαζευγμένες, χήρες, ακτιβίστριες ανθρωπίνων δικαιωμάτων, μοιχαλίδες, φεμινίστριες, λεσβίες (προδότριες του φύλου), καλόγριες, Θεραπαίνιδες που δεν κατάφεραν να κάνουν παιδί σε Χ αριθμό διαφορετικών Διοικητών κλπ. Αν δεν εκτελεστούν λόγω αμαρτίας πηγαίνουν στις Αποικίες όπου καθαρίζουν τοξικά απόβλητα μέχρι να πεθάνουν. Σε ελάχιστες περιπτώσεις είναι πιθανό να ξαναγίνουν κάποιες Θεραπαίνιδες.

Στο βιβλίο οι Άγυνες φορούσαν γκρι ως συμβολισμό της ασημαντότητάς τους, κάτι που μας πήγαινε πίσω στον Υπέροχο Γκάτσμπι του F. Scott Fitzgerald όπου ο αφηγητής χαρακτήριζε τους εργάτες στην Κοιλάδα της Στάχτης ως «σταχτόγκριζους».

Στη σειρά, οι Άγυνες φοράνε στολές σε ένα ξεθωριασμένο μπλε/γκρι χρώμα εμπνευσμένο από στολές εργοστασίου στην περιοχή που μεγάλωσε η Crabtree, αλλά και από αφίσες ρωσικού κονστρουκτιβισμού και από το στρατόπεδο συγκέντρωσης του τρίτου Ράιχ στο Νταχάου. Το χρώμα εδώ είναι ξεκάθαρο σύμβολο της σύγχρονης σκλαβιάς, της βαρβαρότητας και της απαξίωσης των ανθρώπων.

8. Nolite te bastardes carborundorum

Με τον καιρό ανέπτυξα ιδιαίτερη αδυναμία στο έργο της Atwood και θα σας πρότεινα να ψάξετε το έργο της, αν δεν το έχετε κάνει ήδη. Θεωρώ πως είναι πολύ αδικημένη, λόγω του ακτιβισμού της, από πολλές οργανώσεις και ειδικά από τη, θεωρητικά, μεγαλύτερη διοργάνωση και τιμή… τα βραβεία Νόμπελ. Δεν είναι τυχαίο ότι τον Οκτώβριο του 2017 που κέρδισε ο Kazuo Ishiguro το Νόμπελ Λογοτεχνίας, ο ίδιος δήλωσε:

I apologize to Margaret Atwood that it’s not her getting this prize. I genuinely thought she would win it very soon. I never for a moment thought I would. I always thought it would be Margaret Atwood very soon; and I still think that, I still hope that.”

«Ζητώ συγνώμη από την Margaret Atwood που δεν πήρε αυτή το βραβείο. Πραγματικά πίστευα ότι θα το κέρδιζε πολύ σύντομα. Δεν σκέφτηκα ούτε μια στιγμή πως θα το κέρδιζα εγώ. Πάντα πίστευα πως θα είναι η Margaret Atwood [νικήτρια], και ακόμα το πιστεύω, ακόμα το ελπίζω

Και είναι ταυτόχρονα ειρωνικό αλλά και αναμενόμενο, εδώ που τα λέμε, μια ακτιβίστρια, φεμινίστρια συγγραφέας να μην βραβεύεται για το διαχρονικό (σήμερα πιο επίκαιρο από ποτέ) έργο της από έναν θεσμό που έχει βραβεύσει πάνω από 900 άτομα εκ των οποίων μόνο 57 ήταν/είναι γυναίκες και έχει στην ιστορία του αρκετές αμφιλεγόμενες στιγμές, υποψηφιότητες κλπ.