Όλες οι ταινίες του Κρίστοφερ Νόλαν από τη χειρότερη στην καλύτερη

Υπάρχει ένα άτυπο τελετουργικό για την παγκόσμια σινεφίλ κοινότητα κάθε φορά που έρχεται η στιγμή ο Κρίστοφερ Νόλαν να βγάλει μια καινούρια ταινία. Πρώτα κοιτάμε και ξανακοιτάμε το trailer ενώ μετράμε αντίστροφα για τη στιγμή που θα πάμε σινεμά για να την δούμε. Στην συνέχεια, αφού την δούμε (ιδανικά, 2-3 φορές), συζητάμε ξανά και ξανά για τα περιεχόμενό της. Και τόσο πριν όσο και μετά τη θέασή της, υπάρχει και μια άλλη πτυχή αυτού του τελετουργικού: να κάνουμε μια αναδρομή στις προηγούμενες δημιουργίες του Νόλαν και να τις τοποθετούμε με αντίστροφη αξιολογική κρίση, από τη χειρότερη στην καλύτερη.

Με το «Tenet» να βρίσκεται προ των πυλών της κινηματογραφικής εξόδου, το Nerd Things, πιστό στις παραδόσεις αλλά και στην τάση να εκφράζει την αποψάρα του, τοποθετεί τις δέκα ταινίες του Κρίστοφερ Νόλαν σε αντίστροφη σειρά.

Υποκειμενικά πάντα…:

10. The Dark Knight Rises (2012)

Χαοτικό και άτσαλο μοντάζ, προσχηματικοί και κακογραμμένοι χαρακτήρες, σεναριακές τρύπες που γίνονται κατανοητές από την πρώτη μόλις προβολή και κυρίως, ένα ξεκάθαρα αντιδραστικό πολιτικό μήνυμα, το «The Dark Knight Rises», αν και προορισμένο να αποτελέσει το επικό κλείσιμο μιας επικής τριλογίας και ως εκ τούτου να αφήσει εποχή, καταφέρνει τελικά τα ακριβώς αντίθετα: να θεωρηθεί άνισο ακόμα και από τους φανατικούς φίλους του και να μετουσιωθεί σε μια ταινία που όσο περνάνε τα χρόνια «αδυνατίζει» όλο και περισσότερο μέσα μας. Διαθέτει βέβαια και ορισμένα θετικά στοιχεία: ο αέρας της μεγάλης επιστροφής που συνοδεύει τον Μπάτμαν σε όλη την ταινία είναι επικός, η εμβάθυνση στον χαρακτήρα εξαιρετική, ο ανταγωνιστής -ο Bane δηλαδή- ανατριχιαστικός, οι μάχες του με τον Σκοτεινό Ιππότη απολαυστικές και ορισμένες σεκάνς στιγμές αληθινής ανθολογίας. Είναι κρίμα γιατί όλα αυτά τα θετικά θα μπορούσαν εν τέλει να υπερκεράσουν τις αδυναμίες της αφήγησης και των πολλών άτσαλα τοποθετημένων χαρακτήρων μέσα σε αυτή. Αλλά με τόσο αίσχος πολιτικό περιεχόμενο, δυστυχώς το «Rises» καταλήγει να μην σώζεται.

9. Insomnia (2003)

Η λιγότερο «Νόλαν» ταινία του Νόλαν, η μοναδική στιγμή της φιλμογραφίας του που νιώθεις πως δεν υπάρχει κανένα «νολανικό» όραμα, πως τα πάντα γίνονται στον αυτόματο πιλότο και ο ίδιος είναι απλά ένας διεκπαιρεωτικός σκηνοθέτης, η τρίτη μόλις δημιουργία του Βρετανού αποτελεί τη γέφυρά του από τον κόσμο του underground σινεμά στα υψηλά πατώματα των blocbuster. Στριμωγμένο μετά το εναλλακτικό «Memento» και πριν το υπερεμπορικό «Batman Begins», το νεο-νουάρ «Insomnia» -ριμέικ μιας σουηδικής αστυνομικής ταινίας- έχει ατμόσφαιρα, έχει ένα δίδυμο υπερταλαντούχων ηθοποιών (Αλ Πατσίνο, Ρόμπιν Γουίλιαμς) σε ρόλους ανταγωνιστών, είναι γενικά ένα ωραίο crime αλλά δεν υπάρχει καμία δημιουργική υπογραφή, όλα γίνονται μέσα σε ένα συμβατικό πλαίσιο: αν ο Νόλαν γύριζε μόνο τέτοιες ταινίες θα ήταν μεν ένας οκ σκηνοθέτης, αλλά δεν θα θυμόμασταν καν το όνομά του.

8. Prestige (2006)

Κομβική ταινία για τον Κρίστοφερ Νόλαν το «Prestige»: προερχόμενος μόλις από το «Batman Begins» και τη μεγάλη του επιτυχία, ο Βρετανός σκηνοθέτης έχει την δυνατότητα να κεφαλαιοποιήσει αυτή την επιτυχία και να αποδείξει πως παρά το γεγονός ότι πλέον παίζει μπάλα σε πολυτελή γήπεδα, παραμένει ένας auteur με άποψη. Δεν τα πάει άσχημα στην τήρηση αυτής της ισορροπίας αλλά αφενός στο μέλλον θα τα πήγαινε πολύ καλύτερα και αφετέρου, το «κιουμπρικό» στιλιζάρισμά του (στοιχείο που θα κάνει ξανά την εμφάνισή του ουκ ολίγες φορές στις επόμενες ταινίες του) αν και υποδειγματικό δεν αρκεί για να καλύψει ένα -τελικά- φτωχό στόρι.

7. Inception (2010)

Δέκα χρόνια μετά το «The Matrix», η στροφή του Κρίστοφερ Νόλαν στο Sci-Fi εμπεριείχε όλα τα υλικά για μια ταινία – διάδοχο εκείνης των αδερφών Γουατσόφσκι στην παράδοση του είδους. Και παρά το γεγονός ότι ο Κρίστοφερ Νόλαν αποδεικνύεται μάστορας στην δόμηση mindfuck καταστάσεων, στο πάντρεμα του Τζέιμς Μποντ με το Matrix και στην εδραίωση μιας μυστηριώδους και διφορούμενης ατμόσφαιρας, παρά το γεγονός ότι το «Inception» είναι μια απίστευτα απολαυστική και καλοδομημένη ταινία παραμένει λίγο δύσκολο να της συγχωρεθεί το γεγονός πως στην κλιμάκωση της πλοκής της προκύπτει μια τεράστια αφηγηματική κοιλιά. Και αυτό είναι απόρροια του μπουχτίσματος της δράσης (αυτή η σεκάνς με τα χιόνια ειδικά είναι τόσο περιττή…) που μοιάζει να στριμώχτηκε ως υπενθύμιση ότι αυτό που παρακολουθούμε δεν είναι απλά το όραμα ενός δημιουργού αλλά ταυτόχρονα και μια στουντιακή υπερπαγαγωγή. Το «Inception» υπήρξε η αντιφατική διαπίστωση πως το σινεμά των auteur έχει ακόμα θέση στο Χόλιγουντ και πως ταυτόχρονα, τα 10s θα αποτελούσαν την δεκαετία της μεγάλης ηγεμονίας των στούντιο.

6. Batman Begins (2005)

Στις αρχές των 00s το υπερηρωικό είδος περνούσε μια πολύ ενδιαφέρουσα (και μεταβατική όπως αποδείχθηκε) περίοδο. Το franchise των X-Men ήταν η απόδειξη πως οι δυνατότητες του genre ήταν απεριόριστες και με τον Μπάτμαν να κάθεται στον πάγκο από τα μέσα των 90s, το μομέντουμ για την θρυλική αναγέννηση έμοιαζε ιδανικό. 15 χρόνια μετά το «Batman Begins» η ιστορία έγραψε πως καταλληλότερος σκηνοθέτης για την πραγμάτωση αυτής της αναγέννησης δεν υπήρχε. Ενήλικο, σκοτεινό και μάλλον το καλύτερο υπερηρωικό origin movie που φτιάχτηκε ποτέ, το «Begins» υπήρξε αληθινή τομή για το είδος και μέχρι και σήμερα, μετά από μια 15ετία τρομακτικής υπερπαραγωγής υπερηρωικών ταινιών, είναι μετρημένες στα δάχτυλα του ενός χεριού οι συγγενικές του δημιουργίες που μπορούν να συγκριθούν μαζί του. Οι φανατικοί οπαδοί του Μπάτμαν θα νιώθουν για πάντα μοιρασμένες τις συνειδήσεις τους ανάμεσα στην παραμυθένια εκδοχή του Μπάρτον και την ρεαλιστική ματιά του Νόλαν και αυτό είναι από μόνο του αρκετό για να τοποθετήσει την εν λόγω ταινία στις σημαντικότερες του Βρετανού σκηνοθέτη.

5. Following (1998)

Το ασπρόμαυρο, οριακά DIY σκηνοθετικό ντεμπούτο του Κρίστοφερ Νόλαν υπήρξε μια ωδή στο νουάρ και το pulp και ένας διακριτικός αλλά τόσο ξεκάθαρος φόρος τιμής στις πρώιμες crime/νουάρ στιγμές του Στάνλεϊ Κιούμπρικ. Κυρίως όμως, το «Following» είναι η σύνοψη ολόκληρης της δημιουργικής φιλοσοφίας του Κρίστοφερ Νόλαν προτού αυτός γίνει αγαπημένο παιδί του Χόλιγουντ: από την μη γραμμική αφήγηση μέχρι τα καλά κρυμμένα μυστικά που βρίσκονται παντού μέσα στην πλοκή αλλά αποκαλύπτονται σταδιακά με όχημα ακριβώς την έλλειψη αφηγηματικής γραμμικότητας και από εκεί στους όρους μέσω των οποίων δομούνται τα δίπολα πρωταγωνιστή-ανταγωνιστή αλλά και των ανδρικών και γυναικείων χαρακτήρων. Πριν ακόμα τα «πρέπει» και οι επιβολές των μεγάλων στούντιο έρθουν να διχάσουν Νόλαν, υπήρχε απλά ένας οραματιστής σκηνοθέτης και είναι ασύλληπτα γοητευτικό να τον βλέπεις να παράγει μια ταινία απελευθερωμένος από τις εμπορικές απαιτήσεις και ταυτόχρονα, αποφασισμένος να ολοκληρώσει μια ιδέα παρά τις δυσκολίες, που προκύπτουν από την έλλειψη μπάτζετ. Διαμαντάκι. Μικρό μεν αλλά αστραφτερό.

4. Memento (2001)

Η αλλεργία του Κρίστοφερ Νόλαν στην συμβατική αφήγηση είναι χαρακτηριστική στο μεγαλύτερο κομμάτι της φιλμογραφίας του αλλά σε καμία άλλη ταινία δεν εκφράστηκε με τόσο δομικό και απενοχοποιημένο τρόπο όσο στο «Memento», την (αντίστροφη) ιστορία δηλαδή ενός μοναχικού ερευνητή με εξάρσεις αμνησίας, που ψάχνει να βρει τον δολοφόνο της γυναίκας του ανταγωνιζόμενος ταυτόχρονα και την ανύπαρκτη μνήμη του. Αν στο «Following» ο Νόλαν ξεδίπλωσε μια ερωτική εξομολόγηση στις crime και νουάρ επιρροές του, εδώ τους κάνει πρόταση γάμου και τους υπόσχεται πολύ μεγάλες στιγμές αν αφεθούν στην αγκαλιά του. Συναρπαστικά πράγματα συμβαίνουν στο «Memento» όσο από το τέλος της ιστορίας κατευθυνόμαστε προς την αρχή της, ένα αληθινό σοκ για το κινηματογραφικό κοινό του 2001, μια αληθινή υπαρξιακή κατάβαση ενός μυστήριου τύπου στα σκοτεινά σημεία του μυαλού του και τις ανεξερεύνητες γωνίες της μνήμης του, η δεύτερο ταινία του Νόλαν ήταν ένα αληθινό κομψοτέχνημα.

3. Dunkirk (2017)

Στον πόλεμο δεν υπάρχουν ήρωες. Υπάρχουν απλά αυτοί που ζουν και αυτοί που δεν τα καταφέρνουν. Αυτοί που σκοτώνουν και αυτοί που σκοτώνονται. Τόσο απλά και τόσο κυνικά. Προσοχή: αυτό δεν ομογενοποιεί τις αντιμαχόμενες πλευρές. Στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο για παράδειγμα οι «κακοί» δεν μπορούν να είναι άλλοι από τους ναζί. Δεν αναιρεί ωστόσο πως όταν η πολεμική μηχανή τεθεί σε λειτουργία, είναι ΜΟΝΟ η επιβίωση που βρίσκεται στο μυαλό ενός στρατιώτη. Όχι το δίκιο ή το άδικο και πολύ λιγότερο το καθήκον ή η πατρίδα. Αυτή η τόσο απλή σκέψη είναι η αφορμή για ένα μεγαλειώδες φιλμ από τον Κρίστοφερ Νόλαν. Ο Βρετανός κατηγορήθηκε από μπόλικους για τον τρόπο που παρουσίασε την πολεμική σύρραξη της Δουνκέρκης και η ειρωνεία είναι πως κάθε κατηγορία για την οπτική της ταινίας ήταν στην πραγματικότητα οι λόγοι της μεγαλοφυίας της. «Δεν παρουσιάζονται καθόλου οι ναζί», μας είπαν οι αντι-Νολανικοι. Ναι, διότι χεστήκαμε για τους ναζί. Η παρουσίαση της πολεμικής ανθρωποφαγίας στο εσωτερικό του ίδιου στρατοπέδου δεν χρειάζεται να εξευγενιστεί ή να ξορκιστεί μέσω της παρουσίασης ενός αντικειμενικά αποτρόπαιου «κακού». Είναι αυτόνομα τραγική και ως τέτοια πρέπει να αναδειχθεί. «Οι χαρακτήρες δεν έχουν βάθος», μας λένε. Ναι, έτσι είναι: οι στρατιωτές δεν έχουν βάθος μέσα στον πόλεμο, έχουν βάθος όταν ζουν σαν κανονικοί άνθρωποι. Στον πόλεμο είναι απλά γαμημένοι δολοφόνοι. Γιατί ξέρουν πως αν δεν είναι αυτό θα σκοτωθούν από άλλους γαμημένους δολοφόνους. Μια κινηματογραφική εμπειρία, ένας αληθινός επαναπροσδιορισμός της ίδιας της έννοιας της κινηματογραφικής αφήγησης, το αριστούργημα του Νόλαν εντάσσεται ξεκάθαρα στην Αγία Τριάδα του μαζί με το «Dark Knight» και το «Interstellar».

2. Interstellar (2014)

Η σκοτεινή μεγαλοπρέπεια του διαστήματος, η ασημαντότητα του ανθρώπου μπροστά στο εύρος του, οι αντιφάσεις ανάμεσα στην υπευθυνότητα και το ατομικό κυνήγι της ευτυχίας, η δύναμη της αγάπης (ναι ρε φλώροι! Η δύναμη της αγάπης!): αν ο μεγαλύτερος σκηνοθέτης όλων των εποχών (ο Κιούμπρικ φυσικά…) δίδαξε κάτι στους πωρωμένους της επιστημονικής φαντασίας ήταν ότι η αποτύπωση μιας ανθρώπινης και ασήμαντης διαδρομής στο αχανές σύμπαν μπορεί να είναι το όχημα για μια βαθύτερη μελέτη της ίδιας της ανθρώπινης ύπαρξης. Και μπορεί ο Κρίστοφερ Νόλαν να μην έχει τις δυνατότητες του Μέγα Κιούμπρικ, αλλά αν υπάρχει στη βιομηχανία του Χόλιγουντ ένας μαθητής Του που να μπορεί να γυρίσει μια ταινία – φόρο τιμής στο «2001: Η Οδύσσεια του Διαστήματος», είναι μόνο ο Βρετανός. Ανατριχιαστικό Sci Fi σινεμά, ανοιχτός διάλογος με την «Οδύσσεια του Διαστήματος», εντυπωσιακές εικόνες, mindfuck διαδρομές σκέψης, αν το «Interstellar» είναι τόσο σημαντική ταινία για το είδος που της συγχωρείται ακόμα και το περιττό τελευταίο δεκάλεπτό της.

1. The Dark Knight (2008)

«You. Complete. Me», θα πει γεμάτος πάθος, ένταση και έναν απενοχοποιημένο εθισμό ο Τζόκερ στον μεγάλο εχθρό του, τον Σκοτεινό Ιππότη της Γκόθαμ Σίτι και δεν υπάρχει ατάκα αυτής της ταινίας που θα μπορούσε να συνοψίσει καλύτερα τα όσα μας προκάλεσε αυτό το υπερηρωικό έπος όταν το 2008 έκανε πρεμιέρα στα παγκόσμια σινεμά. Η πιο σημαντική υπερηρωική ταινία όλων των εποχών, η εκτόξευση του μύθου του Μπάτμαν όσον αφορά τις ρεαλιστικές του νόρμες, η εδραίωση του μασκοφόρου εκδικητή στην κορυφή της λίστας των πιο σημαντικών εικονικών χαρακτήρων της ποπ κουλτούρας και η οριστική και αμετάκλητη μετουσίωση του Τζόκερ σε αληθινό κινηματογραφικό τοτέμ: αυτό και πολλά πολλά άλλα σημαντικά πράγματα ταυτόχρονα υπήρξε το «The Dark Knight», η δεύτερη ταινία της ομώνυμης τριλογίας, έκτη κατά σειρά δημιουργία του Νόλαν και μάλλον το (μέχρι στιγμής) peak της χολιγουντιανής του πορείας. Αρμονικό πάντρεμα επιρροών, από το «The Killing» του Στάνλεϊ Κιούμπρικ και το «Heat» του Μάικλ Μαν μέχρι τους «Πράκτορες του χάους» του Νόρμαν Σπίνραντ και το «The Long Halloween» των Τζεφ Λεμπ και Τιμ Σέιλ, το «The Dark Knight» είναι ένα υποδειγματικό πάντρεμα ανάμεσα στο crime και το superhero genre και αμφιβάλουμε πολύ πως ο Νόλαν θα καταφέρει ποτέ να ξεπεράσει τα όσα θαυματουργά έκανε εδώ.